OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA DİN VE VİCDAN ÖZGÜRLÜĞÜ

Ottoman Empire had a governmental system based upon Islamic Law. Basic
rights and freedoms as a there were evaluated on the basis of Islamic Law and people
of different faith groups were recognized rights within the very same tolerance
framework. Freedom of faith and conscience as a theme could be located within the
dimension of Islamic Law. All subjects were treated equally irrespective of their
religion and sect and the subjects’ were never intervened in terms of their practices of faith and religion. Ottomans, in interest of the Westerners strived to have good relations
with the latter from the era of ‘Beylik’ and even granted concessions to the Westerners
in such respect. In the aftermath of Ottoman Empire’s demise, the Westerners attempted
to intervene in the Ottoman legal order in the name of protecting their fellows of
Christian faith and from time to time imposed several measures to have their demands
carried out. Ottomans also attempted to have followed such a process of several legal
amendments and ameliorations to keep up with the Westerners’ thanks to their
pressures. Several edicts of Padişah stipulating basic rights and freedoms of empire’s
subjects were proclaimed and freedom faith and conscience became an issue and
provisions at capitulations and agreements. Western States kept the issue on the agenda
to force the Ottoman Empire under pressure along with supporting the subjects of
Christian faith coupled with privileges granted onto them. They also dealt with
problems on diplomatic platforms arising due to differences in Ottoman legal
jurisdictions and implementation and understanding. Some problems were elevated to
the degree of diplomatic crisis. It was thanks to the Westerner States’ attempts that
questions in regard to the freedom faith and conscience were mentioned in the Ottoman
written legal texts. Even in these texts, the matters pertaining to the freedom faith and
conscience succeeding the Western powers’ pressures were evaluated within the very
same framework of Islamic Law remaining loyal to the very essence of Islamic legal
jurisdiction.

Osmanlı İmparatorluğu, İslâm hukukunu esas alan bir devlettir. Temel haklar
ve özgürlükler konusu da İslâm hukuku çerçevesinde değerlendirilmiş ve İmparatorluk
içinde yaşayan farklı dinlere mensup tebaaya da aynı anlayışla haklar tanınmıştır. Din
ve vicdan özgürlüğü konusu da bu kapsamdadır. Bütün tebaaya din ve mezhep farkı
gözetilmeksizin eşit davranılmış, inançlarına ve dînî uygulamalarına karışılmamıştır.
Osmanlı, diyebiliriz ki, beylikler döneminden itibaren batılılarla ilgilenmiş, ilişkilerin
iyi olması yolunda çaba harcamış, bu anlamda imtiyazlar da vermiştir. Osmanlı’nın
zayıflaması üzerine batılılar dindaşlarını kollamak anlamında Osmanlı’nın hukuk
düzenine karışmaya başlamışlar, zaman zaman da isteklerini kabul ettirmek için çeşitli
baskılar uygulamışlardır. Osmanlı, bir yandan bu baskılar dolayısıyla, diğer yandan
gerisinde kaldıklarını kabul ettikleri batıyı yakalamak düşüncesiyle hukuki alanda bir
takım iyileştirmelere teşebbüs etmiştir. Tebaanın haklarını belirten birçok padişah
fermanı çıkarılmış, kapitülasyonlarda ve anlaşmalarda din ve vicdan özgürlüğü ile ilgili
hükümlere yer verilmiştir. Batılı devletler, Osmanlı’yı baskı altında tutmak,
Hristiyanları kollamak, onlara ayrıcalıklar sağlamak amacıyla konuyu sürekli
gündemde tutmuş, gerek hukuk sistemlerinin farklılığından ve gerekse uygulama ve
anlayış farklılığından doğan sorunları diplomatik platformda dile getirmişlerdir. Bunlar
arasında diplomatik kriz derecesine varan bazı sorunlar da olmuştur. Batılıların bu
diplomatik çabalarının sonucunda temel haklar ve özgürlükler, bu arada din ve vicdan
özgürlüğü konusu Osmanlı yazılı hukuk metinleri içinde yer almıştır. Batılıların
baskıları üzerine Osmanlı hukuk metinlerine giren din ve vicdan özgürlüğü ile ilgili
kuralların, içerik olarak değerlendirildiğinde İslâm hukuku kurallarının dışına
çıkmadığı anlaşılmaktadır.