BAZI BELÂGAT KİTAPLARINDA MÜŞÂKELE SANATININ TANIM VE TASNİFİ

Arapça “şekl” kökünden gelen ve belâgat kitaplarında bir edebî sanat olarak ele
alınan müşâkele kelimesi, tanım ve tasnifinde farklılık görülebilen bir terimdir.
Terdîd, tekrir, reddü’l-acüz gibi söz tekrarına dayalı sanatlardan olan bu terimin
mecaz içerip içermediği de tartışılmıştır. Bu terim ilk belâgat kitaplarında tek ve
belli bir tanımla karşımıza çıkarken, daha sonraki eserlerde açıklama ve şerhin de
etkisiyle tanım farklılaşmıştır. Ayrıca, Osmanlı sahasında yazılan belâgat kitaplarının
bazılarında bu sanata hiç yer verilmemiştir. îlk dönem belâgat kitaplarında daha
açık ve anlaşılır bir tanım ve örnekle verilmişken, daha sonraki eserlerde tanım ve
örneklerde karışık bir durum ortaya çıkmıştır. Bu edebî terimin tanımı: “çok anlamlı
kelimelerin art arda iki anlamı ile kullanılması; birinin söylediği bir sözü diğerinin
başka anlamda tekrarlaması; karşılıklı konuşan iki kişiden birinin söylediği bir
sözü diğerinin başka bir düşünceye cevap olacak şekilde tekrarlaması” şekillerinde
karşımıza çıkmaktadır. Dolayısıyla bu sanatın belâgat kitaplarında mukayeseli
biçimde incelenerek oıtaya konulması gerekmektedir. Bu makalede de böyle bir
inceleme ve mukayese yapılmaktadır.